Tambora: Dünyayı Değiştiren Dağ

10 Nisan 1815'te Endonezya'nın Sumbawa Adası'ndaki Tambora Dağı, tarihin en büyük patlamalarından birini gerçekleştirdi. Patlama, dev miktarda kül ve volkanik gazı atmosfere taşıdı; oluşan aerosoller sonraki yıllarda küresel iklim üzerinde belirgin bir etki yarattı. Bu etkinin en çarpıcı örneği 1816'da görüldü. Kuzey Yarımküre'nin çeşitli bölgelerinde alışılmadık soğuklar, donlar ve yoğun yağışlar yaşandı; yıl daha sonra “Yaz Olmayan Yıl” olarak anıldı. Tarımsal üretimdeki bozulmalar ekonomik baskıyı ve gıda sorunlarını artırdı. Bu iklim şoku birbirinden bağımsız görünen tarihsel olayların arka planında da iz bıraktı. Cenevre Gölü çevresindeki olağandışı yağışlı ve soğuk hava, Lord Byron, Mary Godwin, Percy Shelley, Claire Clairmont ve John Polidori'nin 1816 yazında günler boyunca içeride kalmasına ve hayalet hikâyeleri yazma fikrine yönelmelerine katkıda bulundu. Mary Godwin'in çalışması daha sonra Frankenstein'a, Polidori'nin çalışması ise The Vampyre'a dönüşecekti. Avrupa'daki tarım ve hayvan yemi krizleri ise ulaşım maliyetlerini etkileyen koşullar yarattı. Karl Drais'in 1817'de geliştirdiği iki tekerlekli Laufmaschine/Draisine, bisiklet tarihinin önemli erken adımlarından biri oldu. Ancak Tambora'nın bisikleti doğrudan “icat ettirdiğini” söylemek mümkün değildir. Amerika'da ise 1816'daki kötü tarım koşulları Joseph Smith'in ailesinin Vermont'tan New York'a taşınmasında rol oynadı. Bu göç, Joseph Smith'in sonraki hayatının geçtiği coğrafyaya ulaşmasını sağladı; ancak Tambora'yı Mormon hareketinin doğrudan nedeni olarak görmek tarihsel olarak aşırı bir nedensellik iddiası olur. Tambora'nın asıl önemi bu nedenle tek tek olayları “yaratmış” olması değil; insanların yaşadığı çevresel ve ekonomik koşulları değiştirerek birbirinden uzak hayatların rotalarını etkileyebilmesidir.